امام (ره) اين ملت را شناخت. با عرض تسليت به پيشگاه مقام معظم رهبري و ملت عزيز لبنان و حزب الله در رابطه با شهادت عماد مغنيه و با تاسف از اين كه در ايام دهه فجر كه (از روز ورود حضرت امام (ره) تا 22 بهمن روز خوشحالي ملت ايران است و همه به ياد امام (ره) بودند ) جاي تاسف است كه در چنين ايامي به بيت رفيع حضرت امام (ره) آن طور اهانت ها و تهمت ها و دروغ پردازي هايي شد كه حتي راديوهاي بيگانه هم كلمات اين سايت را نقل كرده‌اند، همانطور كه حضرت عالي ( هاشمي)فرموديد ما نمي دانيم كه چه كسي هست اما متوجه مي شويم كه يك دستي در كار است كه بيت امام (ره) و شخصيت هاي مبارز اسلام را كه به انقلاب دلبستگي داشتند ،آنها را از صحنه خارج كنند. آقاي حاج حسن آقا خميني دو تا مطلب ذكر كرد كه حالا از منشا آن هم من يك خوابي كه ايشان ديده بودند را بگويم. حدود دو ماه قبل، بعضي از بزرگان اطلاع دارند، ايشان گفتند كه من خواب ديدم امام (ره) به من فرمودند كه : " حسن من را دارند از اين خانه بيرون مي كنند." گفتم: آقا چه كسي شما را از اين خانه بيرون مي كند؟ باز خواب ديدم دوباره كه امام (ره) فرمودند: "حسن من را دارند از اين خانه بيرون مي كنند" تا سه مرتبه من اين خواب را ديدم . البته من نمي گويم كه خواب حجت است اما گاهي خواب هايي است كه انسان از آنها چيزهايي را متوجه مي شود. من در كلمات حضرت امام (ره) مطالعه مي كردم و ديدم كه اين پيش بيني را خود امام (ره) كرده است در تاريخ 23 ابان 61 : «اين جانب هيچ گاه ميل نداشتم و ندارم كه درباره نزديكان خود سخني بگويم يا دفاع كنم. ليكن علاوه بر آنكه در پيشگاه مقدس حق (جل وعلي ) مقصر و مجرم هستم و از درگاه متعال است اميد عفو و بخشش دارم و تمام سرمايه ام اعتراف به تقصير و عذر از آن است و نزد مسلمانان و ملت عزيز نيز اعتراف به قصور ، تقصير و از آنان اميد عفو و طلب آمرزش دارم؛ اما درپيش گروه هايي و اشخاصي گناهاني نابخشودني دارم( از نظر اين گروهها) و احتمال قوي مي دهم كه پس از من براي انتقام جويي از من به بعضي از نزديكان و دوستانم تهمت ها كه من آن ها را ناروا مي دانم ، بزنند و به آتشي كه بايد مرا بسوزانند آنان را بسوزانند و احيانا به صورت دفاع از من انتقام مرا از آنها بگيرند.»

اين نامه اي است مفصل از امام (ره).

هاشمي : اين نامه كجا است؟ آيا اين نامه چاپ شده ؟

توسلي:بله، عين اين نامه هست. البته اين نامه مفصل است و من قسمتي از آن را خواندم.

هاشمي:اين در صحيفه نور و اين ها هم است؟

توسلي:در صحيفه امام(ره) هست، اين نامه در وعده ديدار امام (ره) هست.

صانعي:در دو سه جا هست.

توسلي:اين نامه در دو سه جا هست. شما ببينيد آقاي حاج حسن آقا يك مسووليت دارد. نگهداري ...، موسسه تنظيم و نشر امام (ره) مربوط به ايشان است و اگر او نخواهد امام (ره) را حفظ كند و كلمات امام (ره) را نگهداري كند خوب چه كسي بايد بكند؟

حاج حسن آقا يك كسي است كه هم توليت آستانه حرم امام را دارد و هم مسوول موسسه تنظيم و نشر آثار امام (ره) است.

خوب ، وقتي كه نگاه مي كند و مي بيند كه كلمات امام (ره) دارد طور ديگري معنا مي شود. اين وصيت نامه امام (ره) است. در بند ل وصيت نامه :

«وصيت برادرانه من در اين آخرين قدم هاي آخر عمر بر قواي مسلح به طور عموم آن است كه اي عزيزان كه به اسلام عشق مي ورزيد بيدار باشيد و هوشيار.

وصيت اكيد من به قواي مسلح آن است كه از مقررات نظام ، عدم دخول در احزاب و گروه ها و جبهه هاست. به آن عمل نماييد و قواي مسلح چه نظامي و انتظامي و پاسدار و بسيج و غيره اينها در هيچ حزب و گروهي وارد نشده و خود را از بازي هاي سياسي دور نگه دارند، در اين صورت مي توانند، قدرت نظامي خود را حفظ كنند.

امام(ره) در آنجا مي فرمايد: به عنوان دفاع از من. ارزش هاي انقلاب، امام (ره) فقط به روضه خواني و سينه زني نيست و اين ها نيست ... ارزش هاي انقلاب امام (ره) به آن چيزهايي است كه امام (ره) از آنها خون دل مي خورد، شما ببيند منشور روحانيت امام در سال 67 است.مي فرمايد كه در 15 خرداد 42 مقابله با گلوله تفنگ و مسلسل شاه نبود كه اگر اين ها بود مقابله را آسان مي نمود، بلكه علاوه بر آن گلوله حيله مقدس نمايي و تحجر بود. گلوله زخم زبان و نفاق و درويي كه هزار بار بيشتر از باروت و سرب جگر و جان را مي سوخت و مي دريد.عده اي مقدس نما واپس گرا همه چيز را حرام مي دانستند خون دلي كه پدر پيرتان از اين دسته متحجر خورده است؛ هرگز از فشارها و سختي هاي ديگران نخورده است. امام (ره) آمد ارزش هاي انقلاب را كه بگويد كه تهمت نزنيد ، دروغ نگوييد، ريا نكنيد.

من يك روز داشتم مي رفتم در اتاق ديدم كه مرحوم حاج احمد آقا با يكي از دوستان دارند صحبت مي كنند و به ايشان مي گويند كه امروز خدمت امام (ره) نرويد(ايشان هرروز خدمت امام (ره) مي رفتند) ايشان گفتند كه براي چه؟ حاج احمد آقا فرمودند: آيا شما درجايي صحبت كرديد؟ ايشان گفت: بله، فرمودند كه امام (ره) صحبت هاي شما را گوش كرده. شما در صحبت هايتان ظاهرا يك چيزهايي گفتيد كه مثلا گفتيد امام (ره) خدمت امام زمان مي رسد. فرياد امام (ره) بلند شد كه اين نسبت ها چه هست كه به من مي دهند . من هم يك فرد عادي هستم . چرا اين حرف ها را به من نسبت مي دهند؟ اين حرف ها چه است كه نسبت به من مي زنند؟ شما خودتان در خاطرتان است.

هاشمي:اين مساله چه بود آيا مساله سري است؟

توسلي:حالا نام ايشان را من چرا ببرم اگر خواستيد من به طور خصوصي به شما مي گويم.

هاشمي:حالا در مجمع كه در حضور آقايان ايرادي ندارد؟

توسلي:عرض شود كه آن چيزي كه شما خودتان مي دانيد. آن سه نفري كه آمدند و مي خواستند بگويند كه ما خدمت امام زمان (عج) مي رسيم. شما واسطه بوديد ، دونفر مرد بودند و يك خانم.

هاشمي:نه يك زن و شوهر بودند.

توسلي: به هر حال يك كتاب خطي هم آوردند و بردند و خدمت امام (ره) رسيدند و گفتند كه ما خدمت امام زمان (عج) مي رسيم، امام فرمود كه من سه تا سوال دارم؟ اول اين ها را از آقا سوال كنيد و براي من بياوريد من با شما صحبت مي كنم.

1-حادثه ربط حادث به قديم براي من لاينحل مانده است؟

2-آن چيزي كه من به آن خيلي علاقه دارم چه هست؟

3- و يك چيزي هم گم كرده ام كه آن چه است؟

مقصود امام (ره) از آن گمشده است ...

هاشمي :ايشان به يك عكسي علاقمند بودند.

توسلي:بنا شد كه بروند و خبر بياورند، دو روز آمدند و سر سه‌راه به مرحوم حاج احمد آقا فرمودند كه "برو ببين كه چه مي گويند". من متوجه نشدم كه چه چيزي گفتند به مرحوم حاج احمد آقا. كه وقتي برگشت امام (ره) فرمود و به ايشان گفت: "شيادها دست از اين حرفهايتان برداريد و دنبال اين شيادي ها نرويد" برنامه امام (ره) اين بود. نمي خواستند مردم را با اين حرفها سرگرم كنند و حرف امام (ره) اين بود.....

چاره‌ای اساسی بیندیشیم

نقطه فراز سخنان آقای هاشمی رفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام در خطبه‌های نماز جمعه تهران در روز گذشته ناجوانمردانه و اهانت‌انگیز خواندن توهین به نوه امام خمینی بود. موضوعی كه ظرف چند روز گذشته واكنش اعتراضی بسیاری از شخصیت‌های وابسته به دو جریان سیاسی كشور اعم از اصولگراها و اصلاح‌طلبان را در پی داشت. ایشان با جاهلانه توصیف كردن این حركات به نكته ظریفی اشاره كرد كه به نحوی پاسخ به اظهارات اخیر سردار جعفری فرمانده كل سپاه پاسداران در خصوص حضور نظامیان در انتخابات بود.

البته در این یادداشت كوتاه نه قصد بررسی سخنان آقای هاشمی رفسنجانی و نه اظهارات سردار جعفری و یا سیدحسن خمینی نیست كه به قدر كافی درباره خلاف قانون و دیدگاه حضرت امام خمینی بودن دخالت نظامیان در سیاست به ویژه امر انتخابات سخن رانده شده است، بلكه مقصود طرح پرسشی است كه چرا در آستانه هر انتخاباتی شاهد چنین حركاتی هستیم كه اخیرا از سوی برخی مقام‌های نظام از آن به عنوان بداخلاقی انتخاباتی نام برده شد؟

بداخلاقی‌ای كه ابتدا با رد صلاحیت گسترده اصلاح‌طلبان توسط هیات‌های اجرایی زیر نظر وزارت كشور آغاز و با عملكرد هیات‌های نظارت شورای نگهبان ادامه یافت. سپس با تكلیف الهی خواندن حمایت نظامیان از اصولگرایان (به تعبیری جریان مقابل اصلاح‌طلبان) و نیز اهانت به فرزند یادگار امام كه در این خصوص هشدار داده بود، تكمیل شد؛ پروسه‌ای كه حافظه تاریخی ملت ایران مشابه چنین رفتارهایی را كه از انتخابات مجلس چهارم جرقه‌های آن زده شد، فراموش نكرده است. رفتارهایی كه در هر دوره انتخاباتی بلافاصله با هشدارهای برخی از بزرگان نظام و یاران امام مواجه شده است، اما آیا صرف دادن هشدار كفایت می‌كند؟ حال آنكه تجربه نشان داده كه همواره این هشدارها مقطعی بوده و چندی بعد آن رفتارها تكرار شده است.

هم‌اكنون كه 30 سال از عمر انقلاب اسلامی، انقلابی كه به منظور رهایی از استبداد نظام شاهنشاهی صورت گرفت، می‌گذرد، آیا نباید برای جلوگیری از بروز هرگونه بداخلاقی انتخاباتی جهت برگزاری انتخابات سالم و آزاد و رقابتی چاره‌ای اساسی اندیشید؟

بزرگان نظام به خوبی می‌دانند فلسفه وجودی بخش جمهوریت نظام جمهوری اسلامی اقتضاء می‌كند كه نهادهای مرتبط با امر انتخابات باید فرآیند دموكراسی را كه انتخابات از جمله مهمترین ابزارهای تحقق آن است، رعایت كنند. پذیرش تكثر در جامعه اولین گام فرآیند دموكراسی است. به این معنا كه باید عقاید و آرای تمامی گروه‌هایی كه در چارچوب قانون اساسی فعالیت می‌كنند، به رسمیت شناخته شود. گام بعدی تحمل و تسامح و مدارا با مخالفان است؛ امری كه از سوی آقای خاتمی رئیس دولت اصلاحات به آن توجه ویژه‌ای شد و تاثر از آنكه توسط سایر بخش‌های نظام نادیده گرفته شد.

مهمتر از دو گام قبلی سازگاری است به این معنا كه بخشی از حاكمیت هیچ‌گاه با انگیزه حفظ قدرت اجازه حذف گروه‌های سیاسی قانونی اگرچه غیرخودی را اراده نكند.

بر این مبنا امید است انتخابات آتی مجلس برگرفته از تجارب دوره‌های قبلی انتخابات، آزمونی برای رقابت جدی اصولگرایان و اصلاح‌طلبان به دور از هرگونه بداخلاقی انتخاباتی باشد.

حجاب در ایران و حجاب در ترکیه

ماراتن کاخ سفيد

در نگاهي به تاريخ دموکراسي امريکا متوجه خواهيم شد که دموکراسي امريکا بعد از دو قرن آن هم بر مبناي مقتضيات متعددي چون وجود صدها سال سرمايه داري، ايده هاي گرايش به قانون اساسي و سکولاريسم و... شکل گرفته است که البته هر کدام روند مشقت بار و دشواري را به همراه خود داشته است. اگرچه امريکا امروز از دستاوردهاي اقتصادي و فناوري و سياسي و بين المللي برخوردار است و پيروزي ها و موفقيت هاي بزرگي را در تاريخ به نام خود ثبت کرده اما اينک با بحران هاي جدي داخلي، امنيت ملي و جهاني روبه رو است.

دوتوکويل فيلسوف و جامعه شناس برجسته فرانسوي که مدت ها در امريکا زندگي کرده است، در کتاب «دموکراسي در امريکا» مطلبي بيان مي کند تحت اين عنوان که بروز اعتراضات اجتماعي در اروپا و برخي کشورهاي ديگر به انقلاب هاي اجتماعي تبديل مي شود و در امريکا نيز تمام اعتراضات اجتماعي در انتخابات تجلي پيدا مي کند و اکنون مي توان اين حساسيت و اين اعتراضات را در عرصه جهاني نيز ملاحظه کرد. نکته مهم ديگر اين است که در دو دهه اخير و در پي حوادث مختلفي که رخ داده اين امر مشخص شده است که مردم امريکا به دنبال اصلاح و تحول اساسي در سياست داخلي و خارجي هستند. قبل از اينکه به بررسي لايه هاي مختلف اجتماعي در امريکا بپردازيم و نگاهي بين المللي و بيروني به امريکا داشته باشيم لازم است که بدانيم 4 نوامبر 2008يکي از سرنوشت ساز ترين روزهاي سياسي هم امريکا و هم جهان است و بايد بدانيم که صندوق هاي راي با چه خواسته هاي داخلي و خارجي روبه رو است. آنچه در بعد داخلي امريکا مهم است مسائلي چون اقتصاد، بهداشت، درمان، اشتغال و امنيت ملي است، اگرچه اولويت هاي هر ايالت با ديگري متفاوت است. به طور مثال در برخي ايالت ها، مهاجرت و در برخي ديگر که تعداد روشنفکر ها در آنها بيشتر است مسائلي چون سقط جنين و سلول هاي بنيادين مد نظر قرار مي گيرد.سياست خارجي امريکا با مسائلي نظير روابط فراآتلانتيکي، موشک هاي بالستيک، روسيه، توسعه اقتصادي فزاينده چين، بحران دموکراسي در خاورميانه، مسائل عراق، افغانستان، فرآيند صلح اعراب و اسرائيل، لبنان، ايران و پاکستان پيوند خورده است و هر کدام از اين مسائل مي تواند در انتخابات رياست جمهوري امريکا نقش داشته باشد؛ همانگونه که ايران طي سه دهه اخير در تمامي انتخابات هاي رياست جمهوري امريکا يعني کارتر، ريگان، بوش پدر، کلينتون و بوش پسر تاثير گذار بوده است.

من در اينجا در پي اين نيستم که وارد بحث سيستم انتخاباتي امريکا و گزينگرها (و آراي کالج هاي delegate) انتخاباتي شوم بلکه در پي بحث درباره مباحث اقتصادي، سياسي و امنيت ملي و جهاني در امريکا و ارزيابي وضع موجود انتخاباتي هستم. جرج بوش از 8-7 ماه گذشته در پي اين است که بحث هاي جديد اقتصادي را به جاي جنگ عراق و ذکر اين نکته که اقتصاد مهم ترين اولويت امريکا است، مطرح سازد، در حالي که 73 درصد از مردم امريکا معتقدند شرايط اقتصادي امريکا امروزه در وضعيت مناسبي قرار ندارد. نامزدان اصلي انتخابات يعني کلينتون، اوباما و مک کين بر کاهش ماليات ها و ايجاد اشتغال و پايين آوردن هزينه هاي دولت مثل درگير شدن در جنگ تمرکز دارند. ولي مهم تر از همه اينها وضع موجود انتخابات در امريکا است که مردم امريکا را در يک موقعيت خاص قرار داده است و دو رويداد مهم تاريخي؛ يکي وجود يک زن و ديگري يک سياهپوست در ميان نامزد ها رخ داده و اين امر مورد استقبال مردم قرار گرفته است.شعارهاي اوباما نزد مردم جايگاه خوبي دارد. وي معتقد است بايستي تحولاتي اساسي و نه فقط ظاهري در سياست کهنه واشنگتن رخ بدهد و اينکه بايد مردان فرداي اين سرزمين باشند. پيروزي هاي پي درپي وي خصوصاً راي ديروز وي در واشنگتن نکات مهمي را دربر دارد.خانم کلينتون هم در مصاف با اوباما وضعيت خاصي دارد. وي به دليل استفاده از رانت همسرش که از محبوب ترين روساي جمهور امريکا بوده است شانس موفقيت زيادي دارد.از طرف ديگر و در اردوگاه جمهوري خواهان، مک کين، نو محافظه کاران را کنار زده و خود را نماينده بخشي از محافظه کاران مي داند. وي هم راي بالايي کسب کرده است و در ضمن رضايت بوش را هم به دست آورده است که اتفاق کم سابقه يي است.اکنون قصد ندارم بيان کنم که آيا نامزد جمهوري خواه پيروز خواهد بود يا دموکرات، بلکه معتقدم هر دو طرف براي رابطه بهتر با مخاطبين خود ناگزيرند در استراتژي هاي خود تغييرات اساسي ايجاد کنند.

وجود شخصيت جواني چون اوباما با مهارت بالا در سخنراني، ايجاد ارتباط و هوش سياسي بالا و مخالفت با جنگ بسياري را بر اين داشته است که وي شانس زيادي در پيروزي در انتخابات دارد. مسيحيان (اونجليست) امريکايي هم اگر بنا باشد ميان کلينتون و اوباما يکي را انتخاب کنند، به اوباما تمايل دارند.

اگرچه مک کين هم از سوي ديگر راي نيمي از گزينگر ها را در اختيار دارد اما چون از حاميان جنگ، حقوق هم جنس بازها و قوانين سقط جنين است در درون حزب مخالفاني هم دارد. او را سياستمدار ليبرال محسوب مي کنند و نگراني ديگري که راجع به مک کين وجود دارد سابقه نظامي وي و خانواده اش است که گرايشات نظامي امريکا را بيشتر مي کند. نگاه جنگ طلبانه مک کين در موضوعات خاورميانه امکان درگيري هاي نظامي در اين منطقه را نفي نمي کند. برخي از وي به عنوان رئيس جمهور جنگ طلب نام برده اند و تجربه و سوابق وي را مربوط به دوره ارتش مي دانند. در صورت پيروزي وي در انتخابات اين امکان وجود دارد که تعداد نيروهاي امريکايي در خاورميانه نه تنها کمتر نشده بلکه بيشتر نيز شود.

در مورد نمايندگان دموکرات هم همانطور که گفته شد، پيروزي هر يک از دو نامزد منجر به ثبت رکورد جديدي در تاريخ خواهد شد و مردم امريکا نيز با ايجاد تغيير و تحول مخالفتي ندارند.اوباماي تحصيلکرده حقوق هاروارد و وکيل و حقوقدان سابق در زمينه جمع آوري کمک هاي مالي انتخاباتي موفق تر از کلينتون عمل کرده است. در حالي که اوباما و کلينتون هر دو توانستند صد ميليون دلار جمع آوري کنند اما در هفته گذشته اوباما 32ميليون دلار و کلينتون 13ميليون دلار جمع کرد. اوباما شخصيتي کاريزماتيک دارد و مخالف جنگ افغانستان و عراق بوده است و امروز با در دست داشتن برگ برنده مدعي است سياستمداران گذشته موفق عمل نکرده اند و بايست ابتدا جنگ افغانستان پايان يابد و سپس براي حل نگراني هاي عراق اقدام کرد. وي معتقد است امروزه شاهد ابعاد واقعي و تبعات خطر جنگ هستيم.کلينتون به دليل برخورداري از محبوبيت همسرش و حمايت لابي هاي يهودي توانسته است حمايت ايالات حامي دموکرات ها نظير کاليفرنيا و نيويورک را نيز به دست آورد. از مجموع آراي اخذ شده، کلينتون 1104راي در13 ايالت و اوباما 1085 راي در 13 ايالت را به دست آورده است. ساير نظر سنجي ها نيز نتايج جالبي را نشان مي دهد. نتايج برخي از آنان بدين شرح است؛ مک کين 44 درصد و کلينتون 47 درصد، مک کين 46 درصد و کلينتون 41 درصد. در نظرسنجي ديگري که در آن از مردم امريکا سوال شده بود از کدام يک از نامزدها بيشتر خوششان مي آيد، پاسخ ها اين گونه بود؛ اوباما 58 درصد، مک کين 51 درصد، کلينتون 52 درصد و پاسخ هاي بخش ديگر سوال که از کدام يک خوش شان نمي آيد؛ اوباما 31 درصد، مک کين 36 درصد، کلينتون 44 درصد. در نظرسنجي صورت گرفته از سفيدپوست ها اين گونه مشخص شد که مک کين 56 درصد و کلينتون 41 درصد آرا را در اختيار دارد.به طور کلي در نظر سنجي ها وضعيت اوباما بهتر از کلينتون است و کلينتون به دليل سابقه سياسي خود و همسرش نفوذ سياسي بيشتري به دست آورده است.اوباما که مدعي است قادر است مردم را در کنار هم قرار دهد هم در سياست خارجي و هم مسائل اقتصادي دو رقيب ديگر خود را به صورت جدي به چالش کشيده است. شايد يکي از دلايل اقبال مردم به وي نيز همين نکته باشد.در هر صورت رقابت اساسي در ميان سه نامزد دو حزب است؛ يکي مک کين، ديگري اوباما و سوم کلينتون. ولي هنوز به طور قطعي نمي توان راجع به دو نامزد دموکرات به نتيجه رسيد. جمهوري خواهان از اين بابت خرسندند که راي سفيدپوستان و راي مخالف حضور زنان در رياست جمهوري را از آن خود دارند ولي در هر صورت گرايشات نشان دهنده آن است که حزب دموکرات در شرايط فعلي به دليل سياست جمهوري خواهان از وضعيت بهتري برخوردار است. با توجه به اينکه نامزد جمهوري خواهان تقريباً مشخص شده است و دموکرات ها راه طولاني تا تعيين نامزد خود دارند و در اين مسير دو نامزد دموکرات همديگر را تضعيف مي کنند، جمهوري خواهان زمان بيشتري براي تبليغ نظرات نامزد خود در ميان مردم امريکا دارند. به هر حال هم اينک نمي توان قضاوت صريح تري داشته باشيم.

حضور بدون خط قرمز؟

نامه‌اي براي احمد بورقاني

سلا‌م احمد جان ‌
خوبي برادر ؟ يكشنبه قرار داشتيم. نيامدي سرقرار و ماي بي‌قرار را به امان خدا رهاندي. آنقدر كه يادم هست مبادي ادب بودي. اين جور وقت‌ها لا‌اقل خبر مي‌دادي. مرا كه مي‌شناسي، گفتم به خودت گلا‌يه بياورم. ‌ شنبه ساعت 8 شب كه تلفني خبرت را دادند، گفتم ياوه است اين خبر. گفتند ساعت 7 شب در دفتر حميد هوشنگي قلبت گرفته و بعد از چند دقيقه، گرفته‌اي خوابيده‌اي. آرام و ساده و راحت؛ براي ابد.
حالا‌ هم در بيمارستان قلبي. گفتم مگر مي‌شود اين لوطي عصر گرده‌هاي زخمي چاقوهاي پنهان شبانه، خلف وعده كند. فردا قرار داريم. اين يكي، از آن خوب‌ها نيست كه هزار وعده‌شان يكي وفا نكند. گفتند قلبش ناسور بود و تاب نياورد. گفتم اين قلب بزرگتر از آن است كه در اين همه دست‌انداز آشنا و بيگانه از جا در رود. اما خب، قبول دارم كه چيني قلبت نازك بود. زياد ترك برداشته بود. آدم پوست‌كلفت دل نازكي هستي برادر. اينجور آدم‌ها، لپ سرخي دارند، اما قلبشان سرخ‌تر است. مثل خودت. بعضي‌ها قلبشان مي‌سوزد و سكوت مي‌كنند و خودشان را مي‌خورند. ‌ تلفن را قطع كردم، في‌الفور پريدم توي ماشين. آژانس گرفتم كه وقت تلف نشود. هنوز ساعت به 9 نرسيده بود كه رسيدم به بيمارستان قلب. گفتند همه رفته‌اند به خانه تو. اما ميزبان در بيمارستان جا مانده است. مزروعي بود. ارغنده‌پور، تاجرنيا، داودي، نعيمي پور، رضا خاتمي و هوشنگي و چند نفر ديگر هنوز مانده بودند و داشتند راه مي‌افتادند. قبلا‌ كه تو را اينجا ديده بودم همان دو سال پيش بود. دير خبر شده بودم از بستري شدنت و دير آمدم به عيادت. خجالت كشيدم. براي عرض پوزش برايت نوشتم <اي قلبشان بشكند كه از رنجش آن قلب نازك با خبر شدند و خبر نكردند حقير را تا از> شرق <خبر برسد در يوم سه‌شنبه هفدهم آبان المزخرف سنه 1384 شمسي...> يادت هست چقدر زحمت كشيدي براي شرق و روزنامه‌هاي ديگري كه از 76 با مرارت و مصيبت منتشر مي‌شدند. ‌
‌ نشستيم در ماشين مزروعي. من و تاجرنيا و... نفر چهارم را هر چي زور مي‌زنم يادم نمي‌آيد. پيش خودم مي‌گفتم اگر پيدا كنم كسي را كه اين خبر كذب كه تو فردا سر قرار نمي‌آيي را پخش كرده است، خودم شخصا به جرم نشر اكاذيب، شناسنامه‌اش را لغو امتياز مي‌كنم. ‌
‌ مزروعي مدام ذكر ا... اكبر گرفته بود و لا‌ اله الا‌ ا.... ذكرش را، پاره پاره هق هق گريه قطع مي‌كرد. آن يكي، كه اسمش را هنوز به ياد نياورده‌ام، ... ها... يادم افتاد. هوشنگي بود، حميد هوشنگي، گزارش واقعه را مي‌داد و لا‌به‌لا‌ي جمله‌هايش شهادتين مي‌گفت. تاجرنيا گوش مي‌كرد و حيرت از نگاهش مي‌باريد. من به خيابان سياه شب خيره مانده بودم. بغضم تركيد و شانه‌هايم به لرزه افتادند. يك لحظه به اين فكر افتادم كه همين فردا اول صبح قبل از ملا‌قات تو، يك اعلا‌م جرمي بنويسم به دادستان تهران و از ايشان درخواست كنم بگردند ببينند خبر تو را كدام شيرپاك‌خورده‌اي منتشر و نشر اكاذيب كرده است. با تجربه‌اي كه دارند بگيرندش. خودش و جد و آبادش را توقيف و لغو امتياز و محروم كنند. گفتم فردا، پس‌فردا مي‌آيي، يقه‌ام را مي‌گيري و رفاقت چندين و چند ساله را به هم مي‌زني و مي‌گويي مردك نادان اين همه سال با خود تو و بقيه تقلا‌ كرديم و بيچارگي كشيديم و فحش خورديم كه آدم‌ها راحت حرفشان را بنويسند و روزنامه‌شان را دربياورند و به خاطر چهار كلا‌م حرف، توقيف و لغو امتياز و در به در و بيچاره نشوند. حالا‌ تو غلط كرده‌اي كه يك همچنين كاري كرده‌اي. به دادار دودورت خنديدي... منصرف شدم. ‌
‌ در اين حال و هوا، كلي طول كشيد تا برسيم خيابان دماوند و خانه تو. همان خانه‌اي كه با محله‌اش عشق‌ات بود. همان خانه كوچك تروتميزي كه از قبل داشتي و با هر سمتي كه داشتي در همانجا زندگي كردي و خانواده‌ات باليدند. تو هم به همه چيز اين خانه و محله وفادار ماندي. ‌
‌ خانه پر بود از آدم‌هاي مبهوت. شرمنده‌ام كه حافظه‌ام قوي نيست تا اسم آنها را كه بودند برايت بنويسم. هميشه به حافظه قدرتمند تو غبطه خورده‌ام. از 20 سال پيش چنان خبر و خاطره مي‌گفتي كه انگار همين ديروز بود. خيلي‌ها بودند. آنجا فهميدم كه فقط من نيستم كه كلك نخورده‌ام. بقيه هم همين‌جور بودند. اغلب باور نكرده بودند و منتظر بودند كه راوي صادقي خبر را تكذيب كند. ‌
‌ سهام‌الدين روي پا بند نبود. برادر من، نمي‌خواهم فضولي كنم اما آدم با پسر رعنايش چنين كاري مي‌كند كه تك و تنها ولش كند توي اين شهر شب‌زده !؟ تازه، فكر نكردي كمال‌الدين در ولا‌يت غربت چه خواهد كرد ؟! آن شب سياه، در آن همهمه تيره، بيشتر از يك نگاه نتوانستم فاطمه خانم را ببينم. يك مصاحبه‌اي داشتي، با كجا يادم نيست، با لحن شيرين شيطنت‌آميزت از دوره جواني گفته بودي و عشقت به دختر جواني كه خيلي زود همسرت شد و شد مادر دو پسر و يك دختر. حالا‌ اين يار ديرين تو با اين خبر كه مي‌گويند عشق پركشيد بايد چه كند ؟ وا...، به خدا اين رسمش نيست برادر من. زهرا هم كنار مادرش بود. صورتش در قاب آن چادر مشكي محو بود و شايد چشم انتظار. ‌
‌ مي‌آمدند و مي‌رفتند. نه. مي‌آمدند. نمي‌رفتند. منتظر تو بودند شايد. ‌
‌ جاي سوزن‌انداختن نبود. هر گوشه كسي ناله‌اي مي‌كرد. يكي آرام مي‌گريست و ديگري به هق هق. از كمتر كسي حرفي در مي‌آمد. ‌
‌ هيچ كس با هيچ كس سخن نمي‌گويد ‌
‌ كه خاموشي به هزار زبان ‌
‌ در سخن است ‌
سحرخيز داشت با موبايلش با آن طرف دنيا با عبدالعلي رضايي حرف مي‌زد. گوشي را گرفتم. گفت، آخر چرا؟... گريه‌ امانش را گرفت. بغضم تركيد. دو سه دقيقه تمام كلمات جمله‌هايمان قطره‌هاي اشك بود. گفتم، در آن تنهايي مواظب خودت باش. گفت، چه‌جوري آخر؟...
‌ ساعت داشت آرام به نيمه شب نزديك مي‌شد. حرف‌هايي شروع شده بود براي كارهاي فردا. روزنامه‌ها دنبال مطلب بودند. مراسم تشييع، شست‌وشو، ت ت ت.... تد تد تد... تدفين ! ‌
تدفين احمد ! احمد بورقاني و.... كارهاي ديگري كه بايد انجام مي‌شد. خودت اوستاي كاري در اينجور ماجراها. ياد ندارم براي كسي از نزديكان و آشناها اتفاقي افتاده باشد و در كارهاشان مثل يك برادر مشاركت نكرده باشي. ميدانداري مي‌كردي و همه چيز را درست و درمان، سر و سامان مي‌دادي. حالا‌ اما كارها يك جوري در هم پيچيده است. پدرت محكم ايستاده است. سايه پنهانش روي تمام خانه است. از صلا‌بت و اقتدار حاج آقا زياد گفته بودي. اما اينجا، در اين محشر، خوب مي‌شد لمس كرد صلا‌بتش را. ‌
‌ بعضي دنبال مطلب بودند براي روزنامه‌هاي فردا. خب براي تو بايد نوشت. بايد زياد هم نوشت. اگر چه فكرها از كار افتاده بودند. ‌ بالا‌خره كارها رو به راه شد و قرارها را گذاشتند. ‌ شب از نيمه گذشته است. شايد 5/1 صبح بود كه آمديم بيرون. با كريم ارغنده پور و جواد كاشي و محسن گودرزي. در ميدان فردوسي پياده شديم تا راه كريم هم دور نشود. شب سردي بود. پياده راه افتاديم. يك چيزهايي براي خودمان مي‌گفتيم. مثل آدم‌هاي خوابزده. كابوس ديده يا كسي كه بختك رويش افتاده باشد. اما من بايد زودتر مي‌خوابيدم تا صبح خواب نمانم و به قراري كه با تو داشتم برسم. ‌ ساعت 5/2 صبح بود كه سر به بالين گذاشتم. اما مگر خوابم برد. همه‌اش تقصير توست. آنقدر در ذهنم رژه رفتي كه جايي براي خواب نماند. <مگر خيال تو بيرون رود كه خواب در‌آيد.> ‌
‌ چند دقيقه بعد از نماز آمدم بيرون. نكند دير به دفتر برسم و تو پشت در بماني. سر راه، غير از روزنامه‌هايي كه برايم مي‌آيد، روزنامه‌هاي ديگري را هم گرفتند.‌اي بابا ! اغلب از رفتن ابدي تو خبر داده بودند. خب كسي از اينها نپرسيده است كه اگر به جرم نشر اكاذيب توقيفشان كند چه كار خواهند كرد. روزگار هم كه مثل دوره معاونت تو نيست. آقاي وزير از خارجه گفته بود اگر من هم جاي دادگستري بودم فلا‌ن روزنامه را توقيف مي‌كردم و تو با او حرفت شد. اين قصه‌هاي اينجوري ادامه پيدا كرد و بالا‌خره تو، كه حرف و عملت يكي بود، راضي نشدي به دو دوزه. عطاي معاونت را بخشيدي به لقاي آزاد منشي. شد حكايت اينكه بيستون را عشق كند و شهرتش فرهاد برد. زحمتش را تو بردي و شهرتش را ديگري. اما هيچ نگفتي، بي‌خيال. سيره اهل معرفت و فتوت همين است ديگر. يك رويي و يك رنگي و تحمل و شكيب و سكوت... ‌
‌ به دفتر رسيدم. نيامدي اما سرقرار.‌ با رضا تهراني تلفني در ارتباط بودم. تا بالا‌خره گفت ساعت دو بايد برويم بيمارستان. احمد را ببريم براي شست‌وشو. گفتم حالا‌ احمد بدقولي كرده و نيامده است. من نكنم. سر ساعت رسيدم. سهام‌الدين و سعيد شريعتي آمده بودند. ساعت دو روز يكشنبه چهاردم بهمن 86. در اورژانس منتظر ماندم. سعيد دنبال كارهاي اداري ترخيص تو بود و سهام‌الدين هم بي‌تاب و مبهوت. گفتند تو در سردخانه‌اي. فاطمه خانم و زهرا خانم و چند نفر ديگر هم آمدند. قرار بود امروز خلوت باشد تا فردا كه مراسم اصلي است. ‌ ‌ مقدمات فراهم شد. با رضا و سهام و فاضلي سه طبقه آمديم زيرزمين. رسيديم به سردخانه. در را كه باز كردند، روبرويمان دو رديف 7 تايي يخچال بود. مامور بيمارستان رفت به طرف يخچال اول در رديف پايين. رنگم شده بود مثل كهربا. چيزي به افتادن سهام‌الدين نمانده بود. رضا دو دستش را به هم مي‌فشرد و لبش را مي‌گزيد. بايد شناسايي مي‌شدي. ‌ ‌ آقاي من! كدام شناسايي ؟! در بهمن 78، كرور كرور مردم تهران به تو رأي داده بودند. وقتي هم كه رفتي مجلس و شدي عضو هيات رئيسه، كسي نبود كه كارش را به تو آورده باشد و تو انجام نداده باشي. از قديم‌ها براي خواص و عوام، راست و چپ و... دست ياري رسان بودي. حالا‌ بايد شناسايي مي‌شدي دوباره !!! مامور بيمارستان در يخچال را باز كرد. چشمهاي ما از كاسه و قلب ما از سينه داشت بيرون مي‌زد. مامور دستش را برد به طرف دستگيره تخت روان يخچال. صداي حركت تخت رواني كه تو رويش آرام و بي‌خيال خوابيده بودي، مثل غرش آتشفشان در هوا پيچيد. سهام‌الدين افتاد روي تو. من و رضا و شايد فاضلي هم، شايد از ترس اينكه باور كنيم خبر راست است، فقط خيره نگاهت كرديم. با چشم‌ها بلعيديمت. مامور بيمارستان، پارچه را از روي صورتت كنار زد. آرام، خوابيده بودي. مرد حسابي صبح با ما قرار داشتي حالا‌ گرفته‌اي تخت خوابيده‌اي اينجا ؟ راستي اگر قلبت اينقدر گرم نبود، حتما يخ مي‌زدي در اين يخچال سرد و مي‌مردي. برو دعايش را به جان قلبت كن كه اين دكترها هي بي‌خودي از آن ايراد مي‌گيرند. قلبي كه اينقدر گرم و بزرگ و شريف و جوانمرد است، چه اشكالي مي‌تواند داشته باشد. روي همان تخت روان گذاشتنت پشت يك بنز استيشن طوسي رنگ آژيردار. نمي‌شد من هم سوار شوم. جا نبود. نمي‌شد مثل آن روز ترور حجاريان فشرده بنشينيم. همان روز اول واقعه گلوله‌باران سعيد حجاريان بود كه با هم از بيمارستان سينا آمديم بيرون. ده ده خبرنگار دوربين به دست مي‌خواستند با تو حرف بزنند كه تازه هم براي مجلس انتخاب شده بودي. ‌
‌ در آن وضعيت چه مي‌شد بگويي. خودت هم نمي‌دانستي كه بايد در مقابل اين همه نامردي چه بگويي. آن هم تو كه اصلا‌ نامردي زياد چشيدي اما اين واژه را درك نمي‌كردي. اولين تاكسي كه آمد، جلويش را گرفتم. از وسط آن همه آدم زور چپانت كردم داخل ماشين و خودم هم نشستم و الفرار. ماشين كه راه افتاد، زدي زير خنده.
‌ بنز راه افتاد. لا‌بد حالا‌ در آن بنز با استفاده از انگشت مبارك شست دست راستت، به ما كه از پشت سر رفتن تو و بنز را نگاه مي‌كرديم، خنديدي. ما هم دنبالت راه افتاديم به طرف گورستان بزرگ شهر: بهشت زهرا. فاطمه‌خانم البته مجبور شد برود خانه. گفتند سيدمحمد خاتمي آمده براي سر سلا‌متي. گفتم اين چه وقتش است. آن هم بي‌خبر. ‌
‌ ساعت از چهار گذشته بود. كارگران شست‌وشو، بندگان خدا، مانده بودند براي تو فقط. پارچه را كه از بدنت باز كردند، ناله همه در آمد. كم بوديم اما گريه‌هامان چند برابر تعدادمان بود. حتي گاهي صداي زيارت عاشورا با صداي خوش بالا‌ي سر تو مي‌خواندند در صداي گريه‌هاي ما گم مي‌شد.
‌ احمد جان ! پر مي‌گويم شايد. خوش به حالت كه خواب بودي و غروب آن روز يكشنبه چهاردهم بهمن 86 را كه ما ديديم، تو نديدي. از غروب آن روز چندم ارديبهشت 79 كه روزنامه‌ها را بستند و نيمي از حاصل كار تو و ديگران را به گل نشاندند تيره‌تر و تلخ‌تر.‌ برگشتيم خانه تو. پر بود از همه جور آدم. كوچك و بزرگ. پير و جوان. سياسي، فرهنگي، هنري. بچه‌هاي نظام آباد و غيره و غيره. پسر مگر تو مهره مار داري؟ ‌
‌ بگذريم. يكشنبه هم گذشت و باز هم سر قرار نيامدي. گفتم دوشنبه لا‌بد مي‌آيد. تازه اگر هم نيامدي من مي‌آيم. ‌ صبح زود، شال و كلا‌ه كردم و آمدم بيرون. مي‌دانستم صد صد نفر آدم ديگر هم مثل من‌اند و همين كار را كرده‌اند، به مقصد تو. ‌ نمي‌دانم روزنامه‌هاي دوشنبه 15 بهمن را ديده‌اي يا نه. همه روزنامه‌ها پر است از نام تو. تو كه خيلي وقت است تنها سمتي كه داري عضويت انجمن صنفي است و ديگر هيچ. نه پولداري كه كسي از پولت حساب ببرد. نه صاحب‌منصبي كه مرئوسان ريزه‌خوار خوش‌رقصي كنند. تنها سمتت آدميت است و جوانمردي. آنقدر كه خودت را فقط با همين سمت به همه تحميل كرده‌اي. آدميت، بالا‌تر از همه اين حرف‌هاست.
‌ خيلي‌ها را در اين روز سرد دوشنبه 15 بهمن، صبح زود از خانه كشاندي به مسجد فاطمي نظام آباد و انجمن صنفي و بعدش هم گورستان بزرگ شهر. بعضي البته نبودند. لا‌بد كارهاي مهمتري داشتند. سيدمحمد خاتمي را گفتند در ترافيك گير كرده است! شيخ مهدي كروبي هم از مسجد برگشت و راه بيشتر را بر خود هموار نكرد. هر چند اگر از خودت بپرسم، دستت را در هوا مي‌چرخاني و مي‌گويي بي‌خيال !
‌ تخت روانت روي دست‌ها مي‌رفت. ‌
‌ وقتي براي آخرين بار مي‌خواستيم از خاك برت داريم و به افلا‌كت بسپاريم، ديديم تنت خيلي سنگين است. مثل كوه. كسي نتوانست تكانش بدهد. فكر كنم خودت بلند شدي و رفتي و گرنه همه آن جمعيت انبوه هم نمي‌توانست اين كوه شرف و جوانمردي را تكان بدهد. حالا‌ دانستم.... آن مهره مار تو همين شرف و جوانمردي است كه بر آن پاي فشردي همه عمر. ‌
‌ همان وقت‌ها كه بي‌وفايي نمي‌كردي و سرقرار‌ها مي‌آمدي يك بار كه <در آستانه> شاملو را مي‌خواندم بي‌اختيار ياد تو افتادم: ‌
‌ انسان زاده شدن تجسد وظيفه بود: ‌
‌ توان دوست داشتن و دوست داشته شدن ‌
‌ توان شنفتن ‌
‌ توان ديدن و گفتن ‌
‌ توان اندوهگين و شادمان شدن ‌
‌ توان خنديدن به وسعت دل، توان گريستن از سوداي جان ‌
‌ توان گردن به غرور برافراشتن در ارتفاع شكوه‌ناك فروتني ‌
‌ توان جليل به دوش بردن بار امانت ‌
‌ و توان غمناك تحمل تنهايي ‌
‌ تنهايي ‌
‌ تنهايي ‌
‌ تنهايي عريان ‌
سرازيرت كه كردند به خاك پذيرنده، ديگر هيچ چيز نديدم و نشنيدم، جز خطبه كوتاه مادرت كه عظيم بود و پرشكوه كه گفت در اندوه اميرحسين، پسرش، كه 12 سال در خاك جبهه‌ها پنهان بود و آخرسر فقط پلا‌كش را آوردند تاب داشت و در اندوه تو، احمد، نه. ‌
‌***
در راه برگشت از گورستان بزرگ شهر، از بلندگوي ماشين مي‌شنيدم كه كسي مي‌خواند شعر شفيعي كدكني را، كه آنقدر دوستش داري. شايد بد نباشد كه از اين راه دور خاك كه منم و افلا‌ك كه تويي برايت زمزمه كنم تكه‌اي از آن را كه: ‌ آه از اين قوم ريايي كه در اين شهر دو رويي ‌/‌ روزها شحنه و شب باده فروشند همه ‌
‌ باغ را اين تب روحي به كجا خواهد برد ‌ /‌ قمريان از همه سوخانه به دوشند همه ‌
‌اي هر آن قطره، زآفاق هر آن ابر بهار ‌/ ‌ بيشه و باغ به آواز تو گوشند همه ‌
‌ گرچه شد ميكده‌ها بسته و ياران امروز ‌ /‌ مهر بر لب زده وز نعره خموشند همه ‌
‌ به وفاي تو كه رندان بلا‌كش فردا ‌ /‌ جز به ياد تو و نام تو ننوشند همه ‌
‌ فعلا‌ خداحافظ برادر
‌ لا‌ حول ولا‌ قوه الا‌ بالله

افراهاي روزگار ما

چند شب پيش در ايام فجر، براي تماشاي نمايش <افرا>ي آقاي بيضايي به تالا‌ر وحدت رفتم. نمايش تاثيرگذاري بود و تقريبا تمام كساني را كه مي‌شناختم و براي تماشاي نمايش آمده بودند تحت تاثير قرار داد.
بخشي از اين تاثيرگذاري به خاطر داستان، بازي‌‌ها، طراحي صحنه و نور و خلا‌صه هنر نويسنده و كارگردان بود؛ ولي بخش ديگري از اين تاثيرگذاري به خاطر اين است كه هر يك از ما در گوشه و كنار نمونه‌هايي از اين <افرا>ها را سراغ داريم. ‌
افرا سزاوار، با مادر و برادرش زندگي مي‌كند. پدرش به خاطر كشورش جانش را فدا كرده است. او معلم است. معلم بچه‌هاي مدرسه، معلم بچه‌هاي مدرسه‌هاي ماست و بين مردم قابل احترام. ‌
افرا و خانواده‌اش و بسياري از اهالي محله، مستاجرهاي شازده خانم هستند؛ شاهزاده بدرالملوك كه پسري عقب‌افتاده دارد و قصد دارد برايش همسري انتخاب كند. اما اين كار با هزار جور مشكل همراه است تا اينكه به نظرش مي‌رسد افرا مورد مناسبي است. ‌
پس از اينكه افرا به اين درخواست جواب رد مي‌دهد برايش پاپوش مي‌دوزند و او را به دزدي متهم مي‌سازند و موجي عليه ‌او راه مي‌اندازند و فرياد مي‌زنند: <واي به حال مملكتي كه معلم‌هايش نمونه فسادند>!
داستان نمايش كامل‌تر از اين توصيف‌هاست و ماجراهاي ديگري هم دارد، ولي شخصيت افرا شخصيتي است كه ما او را مي‌شناسيم و نمونه‌هايش را سراغ داريم. بدرالملوك‌ها هم فراوان‌اند.
نمايش <افرا> مثل هر اثر برجسته ديگري وقتي ارائه مي‌شود راه خود را مي‌پيمايد و هر كس از آن تفسيري دارد.نمايش <افرا> براي افرادي كه مي‌شناختم يادآور تجربه كم و بيش مشابهي بود و هر كس با ديدن اين نمايش به ياد فردي مي‌افتد كه علي‌رغم سلا‌مت اخلا‌قي‌اش در وضعيتي مانند افرا گرفتار مي‌شود. نمايش معناهايي پيدا مي‌كند كه شايد براي پديدآورنده اثر هم قابل تصور نيست. ‌
من با ديدن نمايش <افرا> ياد مرتضي حاجي افتادم؛ وزير اسبق آموزش و پرورش. شايد شغل معلمي افرا به اين ذهنيت كمك مي‌كرد.مرتضي حاجي هم سال‌هايي را در كسوت معلمي گذرانده است. او در شكل‌دهي نهادهاي فرهنگي و آموزشي نقش داشته است.
حاجي، مونس قرآن است و در هيات دولت قاري خوش‌صدايي بود و آيات قرآني را به تناسب شرايط و مناسبت‌ها با آگاهي به معاني و مفاهيم قرآني انتخاب و قرائت مي‌كرد.
سابقه مبارزاتي‌اش به سال‌هاي قبل از انقلا‌ب و دوران نوجواني‌اش بازمي‌گردد. مرتضي حاجي براي بسياري افراد نمونه اخلا‌ق، نمونه فداكاري، نمونه تلا‌ش و نمونه تدبير است. يك انسان با فرهنگ كه برخوردهايش با همه همراه با ادب است.مرتضي حاجي با همه اين ويژگي‌ها كه بسياري از كساني كه او را مي‌شناسند مي‌توانند به آن گواهي دهند، اخيرا به <عدم التزام به اسلا‌م> معرفي شده است.
در ميان ردصلا‌حيت‌شدگان، شخصيت‌هاي بزرگوار ديگري هم وجود دارند كه صلا‌حيت آنان هم به دليل عدم التزام به اسلا‌م رد شده و واقعا شگفت‌آور است.
بعد از تماشاي <افرا> وقتي به چند تن از دوستان كه به تماشاي نمايش آمده بودند و مرتضي حاجي را مي‌شناختند، گفتم كه افرا سزاوار مرا به ياد مرتضي حاجي انداخت، همه آنها اين موضوع را تاييد مي‌كردند.
شايد يكي از فايده‌‌هاي ديدن چنين نمايش‌هايي در كنار تمام ارزش‌هاي هنري و ادبي و فرهنگي‌شان همين باشد كه ما دوروبرمان را نگاه كنيم و درباره اتفاق‌هايي كه مي‌افتد بيشتر بينديشيم و ببينيم چه كسان ديگري در وضعيت <افرا> قرار دارند و افراهاي روزگار ما چه كساني هستند

ستم بر زنان، ستم بر كلمه